CHŁYŚCI (chłystowie) - zwani także chrystowiercami, świętoszkami, braciami koralieszczykami. Sekta mistyczna działająca od XVII do XIX wieku na terenach prawosławnych, zwierająca w swojej doktrynie m.in. elementy manicheizmu, bogomilizmu, herezji biczowników i wolnego ducha.

Nazwa:

Istnieją dwie wersje pochodzenia nazwy chłystów. Według pierwszej, pochodzi ona od rosyjskiego słowa chłyst (witka, bicz,pejcz) i związana jest z praktykami samobiczowania; druga natomiast opiera się na zniekształceniu słowa christy (Chrystusy), ze względu na twierdzenia kolejnych przywódców sekty o tym, jakoby byli wcieleniem Chrystusa. Sami chłyści nazywali się najczęściej Ludźmi Bożymi.

Rys historyczny:

Założycielem sekty był, zgodnie z legendami, Daniło Filipowicz. Chłop z pochodzenia, pierwotnie przyłączył się do bezpopowców, wkrótce jednak odrzucił stare i nowe księgi liturgiczne i zaczął głosić, że prawda zawarta jest jedynie w Księdze Gołębiej, tj. bezpośrednim natchnieniu przez Ducha Świętego. Według podań chłystów, w 1645 roku na górze Gorodina wcielił się w niego Bóg (Sabaoth). Mieszkał we wsi Stara, gdzie nauczał Ludzi Bożych. Po 30 latach prześladowań został schwytany i uwięziony przez Nikona, jednak ziemię kiedy opanowały ciemności, ten ostatni musiał go wypuścić. Daniło objawił następnie 12 przykazań i wyświęcił pierwszego Chrystusa, Iwana Susłowa. 1 stycznia 1700 roku został wniebowzięty. Susłow, również chłop z pochodzenia, według tych samych legend mieszkał w Moskwie (Nowej Jerozolimie) i zebrał wokół siebie dwunastu apostołów oraz Bogarodzicę. Miał być trzykrotnie ukrzyżowany za sprawą patriarchy moskiewskiego, trzykrotnie jednak zmartwychwstał, aby w końcu w 1716 roku wniebowstąpić. Kolejnymi Chrystusami byli m.in. Prokopiusz Łupkin (uważany za syna Daniły Filipowicza, zmarł w 1733 roku), Fiodor Sawicki (uważał się za Antychrysta, którego jednak utożsamiał za sądzącego świat Baranka Bożego), Awwakum Kopyłow Iwanowicz (według podań odbył rozmowę w cztery oczy z Bogiem) i Radajew (Mironow Wasilij Maksimowicz - autor rozwiniętej doktryny Ducha Świętego zmarł na zesłaniu w drugiej połowie XIX wieku).

Pierwsze oficjalne informacje o chłystach pochodzą z początku XVIII wieku, kiedy rozpoczęto śledztwa w ich sprawach. Pierwsze śledztwo przeprowadzono w latach 1716-1717 i dotyczyło Łupkina oraz kilkudziesięciu chłopów. W latach 1732-1734 miały miejsce kolejne, jeszcze większe prześladowania. Trzy osoby skazano wówczas na karę śmierci, spalono ciała Łupkina i Susłowa, ponad sto osób zesłano. Kolejne fale śledztw to lata 1745-1752 oraz pierwsza połowa XIX wieku. W drugiej połowie XIX wieku chłyści podzielili się na dwa odłamy, Stary Izrael (zwani przez swoich przeciwników szałoputami, od błędnej drogi [szalnyj put]) i Nowy Izrael (zwani łubkowcami, od nazwiska głównego przywódcy, Wasylija Łubkowa). Ci ostatni emigrowali na początku XX wieku do Urugwaju, powrócili jednak w latach dwudziestych a pewne ich liczba przetrwała w Rosji do dzisiaj (Nowoizraelska Wspólnota Ewangelicznego Wyznania Wiary), z doktryną zbliżona do ewangelicyzmu zachodniego.

Doktryna:

Chłyści odrzucali wszelkie obrzędy cerkiewne oraz księgi liturgiczne, gdyż według nich wszelka nauka pochodzi z bezpośredniego natchnienia Ducha Świętego. W świetle ich interpretacji działanie Ducha Świętego oraz wcielenie Chrystusa nie były jednorazowe, lecz są procesem ciągłym i powtarzającym się. Chrystus wielokrotnie przychodzi na świat wcielając się w wybranych ludzi. Istnieje kilka stopni rozwoju duchowego, u mężczyzn najwyższym stopniem jest Chrystus, a u kobiet Bogarodzica, poniżej nich funkcjonują apostołowie.

Chłyści wyznawali skrajny ascetyzm (śmierć dla świata), dualizm dobra i zła (ducha i materii) oraz niechęć do małżeństwa, w czym zbliżali się do manichejczyków i bogomiłów. Wierzyli w metempsychozę (wędrówkę dusz).

W zakresie obrzędów praktykowali tzw. radienia - tajne ekstatyczne tańce składające się z modłów, wirowań i biczowań, które powodować miały m.in. zjednoczenie z Duchem Świętym, mówienie językami (także nieistniejącymi - glossolalia) i zdolność prorokowania. Przez przeciwników oskarżani byli o odbywanie orgii seksualnych w czasie tych rytualnych tańców (obrzęd Chrystusowej miłości). Organizowali także Wieczerzę Pańską, podczas której dzielili się chlebem i pili kwas. Ich gminy zorganizowane były na zasadzie wspólnoty majątkowej.

12 przykazań Daniły Filipowicza:

1. Jam jest Bóg przepowiedziany przez proroków, który zszedł na ziemię dla zbawienia dusz ludzkich. Nie ma Boga poza mną.
2. Nie ma innej nauki i nie szukajcie jej.
3. Co wam jest przykazane, tego się trzymajcie.
4. Przestrzegajcie Bożych przykazań i bądźcie rybakami dusz.
5. Alkoholu nie pijcie, grzechów cielesnych nie czyńcie.
6. Nie żeńcie się, a kto ma żonę, niech z nią żyje jak z siostrą.
7. Wystrzegajcie się sprośnej mowy.
8. Na wesela i chrzty nie chodźcie, unikajcie biesiad z wódką.
9. Nie kradnijcie. Kto ukradnie choćby kopiejkę, to mu ją na tamtym świecie położą na ciemieniu, aż ogień piekielny ją roztopi; dopiero będzie mu wybaczone.
10. Te przykazanie trzymajcie w tajemnicy, ojcu ni matce ich nie zdradzajcie, choćby was knutem bito i ogniem palono, znoście to.
11. Jeden do drugiego z chlebem i solą chodźcie, czyńcie miłość, przykazania spełniajcie, do Boga się módlcie.
12. Ufajcie Duchowi Świętemu.

Bibliografia

Przy opracowaniu hasła wykorzystałem następujące źródła książkowe:

[1] P. Stawiński, "Sekty, schizmy i herezje w Rosji.", Kraków 2000
[2] J. Gondowicz, "Najkrótszy słownik sekt i herezji Kościoła wschodniego.", Literatura na świecie 4/1988
[3] red. J. Herman i T. Herrmann, "Religie, Kościoły, wyznania. Leksykon PWN.", Warszawa 2002
[4] H. Masson, "Słownik herezji w Kościele katolickim", Katowice 1993