MANICHEIZM - to jedna z najistotniejszych herezji w historii chrześcijaństwa. Właściwie to nie do końca wiadomo, czy manicheizm można jeszcze nazywać herezją w zwyczajowym znaczeniu, gdyż jest to właściwie odrębny system religijno-filozoficzny, czerpiący obficie z chrześcijaństwa, mazdaizmu, gnostycyzmu, buddyzmu itp. Religia ta oparta jest w szczególności na ideach dualizmu dobra i zła (Światła i Ciemności), gnozy (poznania, wiedzy objawionej) oraz pesymizmu względem świata materialnego.

Rys historyczny:

Manicheizm wziął swą nazwę od swojego założyciela i twórcy - Maniego. Mani, zwany niekiedy Manesem bądź Manicheuszem, urodził się prawdopodobnie około 216 roku n.e. a zmarł śmiercią męczeńską w 276 lub 277 roku. Wychowany w gnostyckiej sekcie chrzczeńców, w wieku 12 lat (228/229 r. n.e.) doznał pierwszego objawienia, po czym udał się na odosobnienie. Po kolejnych dwunastu latach (240/241 r. n.e.), zgodnie z kolejnym nakazem, powrócił do społeczeństwa i rozpoczął nauczanie. Działał przede wszystkim na terenach Persji, gdzie znalazł protektora w osobie króla Szapura I (historycy doszukują się tutaj chęci stworzenia religii państwowej w Persji, tym niemniej manicheizm nigdy takową nie został ogłoszony), a potem jego syna Hormizda I. W tym czasie udało mu się stworzyć osobny Kościół manichejski (z własną liturgią i organizacją), obejmujący swoim obszarem tereny od cesarstwa rzymskiego na zachodzie, aż po Indie (i być może Chiny) na wschodzie. Jak można się domyślić, stworzenie konkurencyjnej religii było nie na rękę kapłanom staroirańskiego zoroastryzmu, z kapłanem Kartirem na czele. Kiedy tron objął nieprzychylny Maniemu król Bahram I, konflikt ten szczególnie przybrał na sile i doprowadził w efekcie do zgładzenia Maniego. Mani zmarł w więzieniu, jego ciało zostało następnie poćwiartowane, a jego głowę umieszczono nad bramami stolicy.
Manicheizm mimo wszystko rozwijał się dalej, znajdując wyznawców na terenach Persji, Afryki Północnej (manichejczykiem przez kilka lat był m.in. św. Augustyn) a nawet Europy. W latach 763-814 był nawet religią państwową kraju Ujgurów. Zwalczany tak przez Persów, jak i przez cesarstwo rzymskie (potem ogólnie chrześcijan) został wreszcie wytępiony. Z doktryny manichejskiej wywodzą się również średniowieczne herezje, takie jak kataryzm czy bogomilizm.

Istota manicheizmu:

Podstawowym wyznacznikiem manicheizmu był dualizm sił dobra i zła w skrajnym ujęciu. Według tej religii świat składa się z dwóch przeciwstawnych sił (pierwiastków) - Światłości (pierwiastka duchowego) i Ciemności (pierwiastka materialnego). Siły te, niegdyś oddzielone, teraz znajdują się w stanie wymieszania i walczą ze sobą, a efektem tej walki ma być ich ponowne rozdzielenie. Widoczne są więc tutaj wpływy staroirańskiej religii zaratusztranizmu (zoroastryzmu), opartej na ideach dualizmu bogów Ahura Mazda i Angra Mainju (mazdaizm) oraz zerwanizmu, w którym wspomniani bogowie są synami Zerwana, najwyższej istoty. Dualizmowi sił odpowiada również dualizm duszy (dwie dusze człowieka) i świata (świat materialny jest zły i postawiony w opozycji do ducha). Świat materialny został stworzony przez Króla Ciemności i to te dzieje opisuje Stary Testament (np. Mojżesz uważany jest za zwiedzionego przez Ciemność). Człowiek, składający się z dwóch elementów - złej materii i cząstki Światłości (dusza) jest tym samym uwięziony w złym świecie (związany z tym pesymizm bytu i świata zbliża manicheizm do buddyzmu) - a jego celem jest uwolnienie się z tej pułapki (zbawienie). Pod kątem zbawienia, manicheizm nawiązuje znowu do chrześcijaństwa. Zbawienie stało się bowiem możliwe dzięki Jezusowi Świetlistemu, który pomaga ludziom w uwolnieniu duszy z Ciemności i powrocie do Światłości. Warto jednak zauważyć, że Jezus Świetlisty nie jest do końca tożsamy z Jezusem historycznym, ale jest jedną z emanacji Światła, która działała m.in. przez węża w raju, Zaratusztrę, Buddę, Jezusa z Nazaretu a także przez Parakleta (Ducha Św.). Manicheizm tym samym uznaje w zasadzie tylko Nowy Testament, odrzucając Stary.
Innym z istotnych elementów doktryny manichejskiej jest odwołanie się do gnostycyzmu. Gnoza, czyli poznanie, jest wiedzą objawioną człowiekowi przez Światłość i niekoniecznie musi być zgodna z logiką. I taką właśnie wiedzę posiadał Mani a potem przekazywał ją innym w czasie swojego nauczania. Manicheizm czerpał ponadto także z innych religii, z mitraizmu czy kultu słońca.
Manicheizm zakładał, że drogą do uwolnienia duszy jest ścisła asceza. Przejawiała się ona w trzech aspektach (pieczęciach): "pieczęć ust" oznaczała zakaz spożywania mięsa, picia wina i złorzeczenia, "pieczęć rązk" zabraniała pracy fizycznej, zabijania zwierząt i niszczenia roślin, natomiast "pieczęć łona" sprowadzała się do wstrzemięźliwości seksualnej. Manichejczycy dzieli się na wybranych (electi), którzy musieli przestrzegać tych zasad oraz na słuchaczy (auditores), wobec których zasady były łagodniejsze, którzy jednak obarczeni byli ciężarem utrzymania wybranych.

Kosmogonia:

Według manicheizmu początkowo zasady dobra i zła istniały całkowicie rozdzielone. W złotym wieku Ojciec Wielkości i Król Ciemności nie mieli ze sobą żadnych kontaktów. Kiedy jednak Ciemność ujrzała wreszcie Światłość, zapragnęła ją przejąć. Duchowe dobro nie było w stanie walczyć w normalny sposób, Ojciec wielkości stworzył więc Matkę Życia, która następnie stworzyła praczłowieka. Podjął on walkę z Królem Ciemności ale ją przegrał. Wzięty do niewoli ofiarował siebie na pokarm synom Ciemności, aby przemieniać ich od wewnątrz. Ojciec Wielkości stworzył następnie Przyjaciela Światła, ten stworzył Wielkiego Budowniczego, ten ostatni znowu Żywego Ducha, który wyzwolił praczłowieka. W wyniku walk Światłość i Ciemność wymieszały się między sobą. Ciemność, naśladując dzieła Światłości, stworzyła świat materialny, zwierzęta, rośliny i wreszcie człowieka, który jednak zawiera w sobie tak elementy materialne, jak i cząstkę światłości. Światłość, chcąc zbawić człowieka wysłała Jezusa Świetlistego, który miał mu pomóc w uwolnieniu duszy ze złej materii.

Manicheizm a chrześcijaństwo:

Stosunek manicheizmu i chrześcijaństwa jest sprawą złożoną. doktrynalnie manicheizm w zasadzie należy rozpatrywać bowiem nie jako herezję chrześcijańską, ale jako odrębną religię synkretyczną, zawierającą także elementy chrześcijańskie. Istniały poważne wątpliwości co do tego, czy manicheizm odnosi się w ogóle do Jezusa historycznego, czy tylko do idei Chrystusa zbawiającego. Kephalaia, napisana przez samego Maniego odnosi się jednak wyraźnie także do Jezusa historycznego, podając jego życiorys zgodnie z tym przekazanym przez Ewangelie. Podobnie, zgodnie z najnowszymi badaniami, manichejczycy sami uważali się za prawowiernych chrześcijan a Mani nazywał sieibie nawet apostołem Chrystusa. Uważali, że to ortodoksyjni chrześcijanie nie rozumieją istoty zbawienia i za wiele czerpią z religii judaistycznej i pogaństwa. Nie ulega wątpliwości, że manicheizm (a także jego późniejsze odmiany, jak kataryzm czy bogomilizm) był zwalczany przez chrześcijan jako herezja, jednak w ten sam sposób traktowany był przez inne religie, szczególnie w Persji. Odpowiedź na pytanie, czy manicheizm był odłamem religii chrześcijańskiej, czy też odrębną religią, pozostaje więc otwarta.

Bibliografia

Przy opracowaniu hasła wykorzystałem następujące źródła książkowe:

[1] Geo Widengren, "Mani i manicheizm. Życie Maniego.", Literatura na świecie 12/1987
[2] Jerzy Prokopiuk, "Mit manichejski.", Literatura na świecie 12/1987
[3] Steven Runciman, "Gnostyckie tło.", Literatura na świecie 4/1988
[4] Alicja Domańska, "Herezje, schizmy. Słownik nazw i terminów.", Literatura na świecie 4/1988
[5] Cyril Mango, "Historia Bizancjum.", Gdańsk 2004
[6] Henri-Charles Puech, "Sur le manichéisme." Paris 1979
[7] Richard Heinzmann, "Filozofia średniowiecza." Kęty 1999

Strony www:

www.gnosis.art.pl
www.otwartyumysl.republika.pl