HUSYTYZM - czeska herezja, ruch o charakterze religjno-społeczno-narodowym z XIV wieku. Nazwa pochodzi od Jana Husa, którego postulaty reformy Kościoła oraz poglądy doktrynalne stały się podstawą ruchu.

Rys historyczny:

Na przełomie XIV i XV wieku Czechy, rządzone przez Wacława IV Luksemburskiego i wchodzące w skład Rzeszy niemieckiej, ogarnął kryzys społeczny, na który nałożyly sie również konflikty narodowościowe. Możnowładztwo i duchowieństwo składało się w przeważającej części z Niemców bądź zniemczonych Czechów, podczas gdy rdzenni Czesi pozbawieni byli dostępu do ważniejszych stanowisk i biedniejsi. W tym samym czasie nastąpił jednak nagły wzrost poziomu kultury i świadomości narodowej Czechów.
Na tym tle szybko znalazły posłuch hasła reformy Kościoła w duchu ubóstwa i zniwelowania różnic społecznych. Szczególnym powodzeniem wśród wykształconych sfer cieszyły się idee angielskiego teologa, Jana Wiklefa. Z wiklefizmu czerpał m.in. Jan Hus (1369-1415), twórca podstaw doktryny hustyów. Hus, który był profesorem uniwersytetu praskiego, krytykował hierarchię kościelną za upadek moralny, potępiał świecką władzę papieży, domagał się wprowadzenia języka czeskiego do liturgii, tym niemniej co do zasady - inaczej niż w przypadku Wiklefa - jego poglądy pozostawały zgodne z doktryną katolicką. W 1410 roku jednak jego poglądy zostały potępione bullą papieża Aleksandra V, a kiedy w 1412 roku Hus skrytykował papieską politykę sprzedaży odpustów, został ekskomunikowany przez antypapieża Jana XXIII. Opuścił Pragę a kaplica Betlejemska, w której wygłaszał niezwykle popularne kazania została zniszczona. Rok później napisał swoje najważniejsze dzieło - Traktat o Kościele (Tractatus de Ecclesia), w którym więcej juz czerpał z wiklefizmu (np. uznawał Kościół za wspólnotę wiernychw stanie łaski), ale jednocześnie zachowywał podstawowe zasady doktrynalne (np. w zakresie transsubstatacji). Popularność Jana Husa sprawiła, że w 1414 roku wezwany został na sobór w Konstancji, gdzie udał się za namową Zygmunta Luksemburskiego, który wydał mu glejt bezpieczeństwa. Po procesie, podczas którego Hus nie zgodził się na odwołanie całości swoich poglądów, sobór uznał go za heretyka i skazał na śmierć. Hus został spalony w 1415 roku.
Po spaleniu Husa (a potem jego przyjaciela Hieronima z Pragi) w Czechach nie uznano werdyktu soboru. Przeciwko uznaniu Husa za heretyka zaprotestowali przedstawiciele magnaterii i szlachty a także uniwersytet praski. Zaczęto stosować doktryne Husa, której najważniejsze elementy określono w 1417 roku w tzw. Czterech Artykułach Praskich". Kiedy w 1419 roku król Wacław IV aresztował kilku zwolenników herezji, lud pod przewodnictwem kaznodziei Jana Żeliwskiego, zażądał ich wydania. Kiedy radni i burmistrz odmówili uwolnienia aresztowanych, zostali wyrzuceni przez okno (defenestracja praska). Wkrótce po tym wydarzeniu umarł król Wacław IV, zdążył jednak uprzednio wezwać swojego brata, Zygmunta Luksemburskiego. Ten ostatni, ze względu na domniemane złamanie glejtu bezpieczeństwa wydanego Husowi był dla Czechów symbolem zdrady. Udało mu się wprawdzie dotrzeć z wojskiem do Pragi i koronowac się na króla Czech (1420), jednak wkrótce został stamtąd wypędzony przez wojska husytów pod dowództwem Jana Żiżki. Tłumy przeważnie biednej ludności chłopskiej ciągnęły do husyckich obozów na szczytach gór, którym nadawano biblijne nazwy - najważniejszym z nich był Tabor.
Zygmunt Luksemburski kilkakrotnie próbował odzyskać Czechy, organizując z pomocą sąsiednich państw wyprawy, którym nadano charakter krucjat. Kończyły się one jednak klęskami krzyżowców, którzy nie byli w stanie poradzić sobie z fanatycznymi husytami, wykorzystującymi nową strategię - obronę obozu złożonego z wozów połączonych łańcuchami obsadzonych żołnierzami uzbrojonymi w hałubice i piki.. W gronie husytów dochodziło jednak do podziałów wewnętrznych. Najbardziej radykalny odłam, pod wodzą Marcina Huski, został wypędzony z Taboru jeszcze przez hetmana Jana Żiżkę w 1421 roku. Wkrótce jednak wśród husytów powstały dwa odłamy - utrakwiści i taboryci. Utrakwiści (od sub urtaque specie - pod dwiema postaciami), zwani także kalikstynami (od kalich - kielich) byli odłamem umiarkowanym, składającym sie głównie ze szlachty i zamożnego mieszczaństwa. Nie głosili oni haseł społecznych, ograniczając się do postulatów narodowych oraz dotyczących reformy Kościoła, zgodnie z artykułami praskimi. Taboryci byli natomiast odłamem radykalnym, odrzucającym co do zasady wszelkie sakramenty, liturgie i hierarchię kościelną oraz podnoszącym hasła powszechnej rowności i wspólnoty dóbr. Przywódcą taobrytów był Jan Żizka, a po jego śmierci (1424) husycki ksiądz Prokop Wielki.
W wyniku porozumienia utrakwistów z katolikami czeskimi oraz rozmów z papiestwem i cesarstwem w 1433 roku zarządzono rozwiązanie Taboru. Prokop wielki i taboryci nie zgodzili się z tą decyzją i podęli marsz na Pragę. W 1434 roku pod Lipanami zostali jednak pokonani przez zjednoczone wojska utrakwistow i katolików. Wkrótce podpisano porozumienie z soborem w Bazylei, tzw. kompakty praskie, na mocy których uznano odrębny kościół utrakwistów kierujący się Czterema Artykułami Praskimi. Zygmunt Luksemburski zatwierdził kompakty w 1436 roku, a także zagwarantował Czechom wolność wyboru pomiędzy tymi wyznaniami oraz nominacje Czechów na najważniejsze stanowiska w kraju, w zamian za co uznany został królem Czech. Walki z taborytami trwały jednak aż do 1452 roku, kiedy Jerzy z Podiebradu zniszczył ostatni ośrodek ich obrony - Tabor. Sześć lat później wybrany został królem Czech. W 1462 roku papież Pius II unieważnił kompakty praskie i ekskomunikował Jerzego z Podiebradu.Husyci podejmowali także próby połączenia się z Kościołem prawosławnym, zakończone niepowodzeniem.
W 1620 roku, po przegranej przez siły protestanckie, składające głównie z Czechów, bitwie wojny trzydziestoletniej Czechy utraciły samodzielność i stąły się dziedzicznym krajem Habsburgów. W 1624 roku wydany został edykt zabraniający husytom jakiejkolwiek dzialalności. Kościół husycki odrodził się dopiero po pierwszej wojnie światowej.

Istota doktryny husyckiej:

1. Poglądy Jana Husa

Jan Hus początkowo nie był radykalny w swoich poglądach. Był wprawdzie zwolennikiem teorii Wiklefa, jednak nie bezkrytycznym. Przejął po nim koncepcję Kościoła jako wspólnoty wybranych, do której człowiek należy dzięki łasce Bożej, niezależnie od swoich uczynków. Przeciwstawiał się jednak wiklefowskiemu negowaniu transsubstantacji, tj. rzeczywistego przeistoczenia chleba i wina w ciało i krew Chrystusa podczas ofiary eucharystii. Pozostawiał także, inaczej niż Wiklef, podział wewnętrzny Kościoła na duchownych i świeckich. Postulował gruntowną reformę Kościoła, powrót do treści wynikających z Pisma Świętego i tradycji pierwszych wieków chrześcijaństwa. Domagał się udostępnienia wiernym Pisma Świętego w ojczystym języku i udzielania także świeckim wiernym komunii pod dwiema postaciami. Twierdził, że sakramenty udzielane przez duchownych w stanie grzechu są nieważne. Zwalczał nadużycia, w szczególności bogacenie się kleru i handel odpustami.

2. Cztery artykuły praskie

Artykuły te przyjęte co do zasady były przez wszystkie odłamy ruchu husyckiego i były wyrazem ich kompromisu. Te cztery artykuły to:
a) wolność głoszenia kazań (bez pozwolenia zwierzchnictwa kościelnego);
b) komunia święta pod dwiema postaciami dla świeckich;
c) pozbawienie duchowieństwa własności świeckiej (przekazanie dóbr kościelnych w użytkowanie wspólnoty wiernych);
d) publiczne karanie grzechów śmiertelnych przez władze świecke (śmiercią - jeżeli byly szczególnie gorszące).
Poglądy te były głoszone głównie przez umiarkowanych utrakwistów (kalikstynów), taboryci znacznie je zmodyfikowali i zradykalizowali.

3. Poglądy taborytów

Taboryci uznawali jedynie Pismo Święte jako źródło objawienia, odrzucali tradycję poapostolską, kult obrazów, święta (inne niż niedziela), sakramenty, transsubstantację, naukę o czyścu, wstawiennictwo świętych. Domagali się powszechnej równości, przenosząc ją także na sprawy materialne - żądali zniesienia poddaństwa, pańszczyzny oraz wprowadzenia wspólnoty majątkowej. Wyraźnie widoczne były wśród nich tendencje millenarystyczne (chiliastyczne).

Husytyzm a Polska:

W początkowym okresie kontakty między Polską a husytami były intenstywne. Polscy profesorowie znali dobrze poglądy Jana Husa i często przywozili ze sobą zbiory kazań jego oraz innych czeskich reformatorów. W 1413 roku w Krakowie odbyła się nawet debata z udziałem Hieronima z Pragi, przyjaciela Jana Husa i radykalnego wiklefisty (wkrótce jednak został z Polski wyproszony). Wiadomo, że część członków polskiej delegacji na soborze w Konstancji broniła Husa, ale np. Andrzej Łaskarz, biskup poznański i członek soborowej komisji do spraw czystości wiary, która prześłuchiwała Husa był jego zdecydowanym przeciwnikiem. Decyzję soboru w sprawie Husa poparły wszystkie władze polskie - król Władysław Jagiełło (w specjalnym liście do soboru), uniwersytet, episkopat.
Sytuacja w Polsce była inna niż w Czechach - w Kościele brak było napięć o charakterze narodowym. Szlachta polska była mocno związana z Kościołem, posiadała w większości prawo patronatu w odniesieniu do kościołów parafialnych, wybierana była na najważniejsze stanowiska kościelne. Oddźwięk społeczny idei husyckich był więc inny, tym niemniej poglądy reformatorskie jak i sami husyci darzeni byli raczej sympatią.
Sytuację polityczną komplikowała pozycja króla Władysława Jagiełły. Jako neofita, który na dodatek prowadził wojnę z Zakonem Krzyżackim nie mógł sobie pozwolić na jawne sprzyjanie husytom i zrywanie kontaktów z resztą chrześcijańskiej Europy. Z tego powodu, kiedy w 1420 roku husyci wygnali z Pragi Zygmunta Luksemburskiego i zaofiarowali koronę czeską Jagielle (ofertę ponowili także rok później), ten ostatni pod namową biskupa Zbigniewa Oleśnickiego odmówił. Koronę przyjąć miał jednak Witold, który wysłał do Czech Zygmunta Korybutowicza jako namiestnika. Warunkiem miało być doprowadzenie przez Witolda do pojednania husytów z papiestwem, plany te szybko jednak storpedował Zygmunt Luksemburski. W obliczu posądzeń o sprzyjanie herezji i zagrożenia ekskomuniką Jagiełło wydał w 1424 roku tzw. edykt wieluński. Ustawa ta była bardzo surowa dla heretyków (m.in. uznawała herezję, zgodnie z zachodnimi wzorcami, za zbrodnię obrazy majestatu), ale w praktyce rzadku była stosowana. Ponowne rozmowy z husytami podjęto w 1431 roku, kiedy to Jagiełło podjął się mediacji między Zygmuntem Luksemburskim a husytami, w ich wyniku Czesi wzięli udział w wojnie z Zakonem.
Kościół polski był zdecydowanym przeciwnikiem husytyzmu, także środowiska reformatorskie (koncyliaryści). Już w 1420 roku arcybiskup Mikołaj Trąba wydał statuty potępiające tę herezję i zawierajce skierowane do kleru nakazy zachowania szczególnej czujności wobec osób, które przebywały w Czechach. Za największego przeciwnika husytyzmu w Polsce powszechnie uznaje się biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego, który miał duży wpływ na rządy Jagiełły i stać miał m.in. za wydaniem edyktu wieluńskiego.
Za koniec funkcjonowania husytyzmu w Polsce uznaje się 1439 rok, kiedy to, w bitwie pod Grotnikami, pokonane zostały wojska konfederacji Spytka z Melsztyna. Konfederacja ta była oskarżana przez Oleśnickiego o husytyzm, chociaż w rzeczywiście wymierzona była przeciwko temu biskupowi i nie była prowadzona pod sztandarem husytyzmu. Oskarżenia o husytyzm były wykorzystywane w walkach politycznych i we własnych interesach także później.

© 11 lipca 2005
Ostatnia modyfikacja: 13 lipca 2005

Bibliografia

Przy opracowaniu hasła wykorzystałem następujące źródła książkowe:

[1] J. Krzyżaniakowa, "Koncyliaryści, heretycy i schizmatycy..." DNiPP, Kraków 1989;
[2] T. Manteuffel, "Historia Powszechna. Średniowiecze.", Warszawa 1997;
[3] D. Hay, "Europa w XIV i XV wieku", Warszawa 2001;
[4] S. Bylina, "Husyci w Europie.", [w:] "Schyłek średniowiecznej Europy.", Warszawa 2003;
[5] J. Dowiat, "Historia Kościoła katolickiego w Polsce (do połowy XV wieku)", Warszawa 1968;
[6] Alicja Domańska, "Herezje, schizmy. Słownik nazw i terminów.", Literatura na świecie 4/1988;
[7] red. J. Herman i T. Herrmann, "Religie, Kościoły, wyznania. Leksykon PWN.", Warszawa 2002;
[8] Encyklopedia Multimedialna PWN, Historia